Bước vào phố cổ Hội An, du khách sẽ gặp bài chòi Hội An – trò chơi dân gian độc đáo, nơi lưu giữ âm nhạc, văn hóa và tinh thần cộng đồng miền Trung. Những nhịp mõ vang và câu hò dí dỏm của Anh Hiệu, Chị Hiệu khiến phố cổ sống động, mang đến trải nghiệm vừa vui nhộn, vừa đậm đà giá trị truyền thống. Hãy cùng khamphadanang tìm hiểu chi tiết hơn về trò chơi này trong bài viết hôm nay nhé.
Giới thiệu về bài chòi Hội An
Bài chòi là gì?
Bài chòi là loại hình nghệ thuật đa dạng kết hợp giữa âm nhạc, thơ ca, diễn xướng và trò chơi dân gian. Tại Hội An, bài chòi thường được tổ chức trong một không gian mở, nơi mọi người quây quần bên những chòi tre để nghe những câu hát đối đáp và thử vận may.
Trò chơi dân gian này phản ánh nhịp sống sinh động của người miền Trung và gìn giữ những giá trị văn hóa đặc trưng của dân tộc. Bài chòi đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, trở thành niềm tự hào không chỉ của người dân Quảng Nam mà còn của toàn Việt Nam.
- Địa điểm tổ chức: Vườn tượng An Hội, Hội An
- Thời gian: 19 -21h tất cả các ngày trong tuần
- Giá thẻ bài: 20.000 VNĐ/thẻ bài
Lịch sử trò chơi bài chòi
Bài chòi xuất hiện từ cuối thế kỷ 16, 17, khi cuộc sống của người dân miền Trung gắn liền với nghề nông. Mùa màng thường xuyên bị thú rừng phá hoại, nên người dân dựng những chiếc chòi ở bìa rừng và cử các thanh niên khỏe mạnh canh giữ vào ban đêm.
Trải qua những đêm dài vắng lặng, để xua tan sự buồn chán, họ đã sáng tạo ra trò chơi dân gian – chính là bài chòi. Mặc dù tưởng chừng đã thất truyền, bài chòi được tái hiện vào năm 1998 trong chương trình Đêm rằm phố cổ. Từ đó, người dân Quảng Nam không chỉ khôi phục mà còn gìn giữ trò chơi, đưa bài chòi trở thành một phần đặc sắc trong văn hóa truyền thống địa phương.
Hướng dẫn cách chơi bài chòi Hội An chi tiết
Cách chơi bài chòi truyền thống xứ Quảng
Các bước diễn ra một ván bài chòi
- Mua thẻ bài: Người chơi chọn mua một hoặc nhiều thẻ tre, mỗi thẻ được dán 3 lá bài khác nhau.
- Khai cuộc: Anh Hiệu hoặc Chị Hiệu – người điều hành ván chơi – sẽ xóc ống quẻ, rút một lá bài và hát một câu hò, câu vè liên quan đến lá bài đó.
- Hát bài chòi: Đây là phần thú vị nhất. Thay vì đọc trực tiếp tên lá bài, Anh Hiệu sẽ thể hiện qua những câu hát đố dí dỏm, giàu hình ảnh và hài hước. Ví dụ, khi rút lá bài “Mỏ Gà”, họ có thể cất lên câu hát:
“Đầu hôm gà gáy li ti / Sáng mai gà gáy tẻ tê bên đường…” - Nhận thưởng: Nếu lá bài vừa được hát trùng với lá bài trên thẻ tre của bạn, hãy hô to “Có” hoặc gõ mõ. Người chơi sẽ nhận một lá cờ xéo nhỏ làm dấu tích.
- Tới – Thắng cuộc: Người nào sưu tập đủ 3 lá cờ xéo (tương ứng với 3 lá bài trên thẻ) trước sẽ là người chiến thắng. Một hồi trống dài sẽ vang lên để chúc mừng, và người thắng thường nhận quà lưu niệm, như đèn lồng hay các món quà truyền thống.
Đặc điểm của bộ bài dùng để chơi bài chòi
Bài chòi không sử dụng bộ bài Tây thông thường mà chơi bằng bộ bài Tới độc đáo, gồm 30 cặp bản quẻ, tổng cộng 60 lá, được chia thành 3 pho riêng biệt. Khi tham gia, bạn sẽ cầm trên tay những thẻ tre dài dán các lá bài, vừa dễ quan sát từ xa vừa tạo cảm giác hoài cổ.
- Pho Văn có các lá như Chín Cu, Nhất Trò, Thầy…
- Pho Vạn gồm Bát Bồng, Nhất Kỳ, Ba Gà…
- Pho Hán gồm Thái Tử, Bạch Tuyết…
Khi nghe Anh Hiệu cất tiếng hò, từng lá bài trên thẻ tre như sống động hơn, khiến người chơi vừa hồi hộp đoán lá bài, vừa thích thú với những câu hát dí dỏm, làm cho không khí ván chơi trở nên náo nhiệt và đầy vui nhộn.
Hát bài chòi Hội An
Bài chòi không chỉ là trò chơi dân gian mà còn ẩn chứa những giá trị nhân văn sâu sắc:
- Gắn kết cộng đồng: Trò chơi mở rộng cho mọi lứa tuổi, mọi địa vị, nơi ai cũng có thể ngồi lại, cười đùa và hòa mình vào không khí vui vẻ.
- Giáo dục đạo đức: Những câu hát thường ca ngợi tình yêu quê hương, lòng hiếu thảo với cha mẹ, đồng thời răn dạy bài trừ thói hư tật xấu.
- Bảo tồn ngôn ngữ và dân ca: Bài chòi giữ gìn giọng nói, các làn điệu dân ca đặc trưng của Quảng Nam. Thể lệ chơi khá đơn giản, nhưng phần hát và hô bài mới là linh hồn.
Lời hát bài chòi được trình bày qua bốn làn điệu cơ bản: xàng xê, hồ quảng, xuân nữ, cổ bản, kết hợp hài hòa với lối hát tuồng truyền thống. Từ đó, các nghệ nhân đã sáng tạo thêm nhiều biến thể như hò Chèo thuyền, hò Khoan, hát Ru con, vè Quảng….
Người điều hành ván chơi – Anh Hiệu, Chị Hiệu – không chỉ hô tên quân bài mà còn cất tiếng hát dí dỏm, duyên dáng và giàu ý nghĩa. Lời hát có thể ngắn hay dài tùy theo nghệ thuật trình diễn, tạo nên nhịp điệu sống động và là phần hấp dẫn nhất của trò chơi. Những làn điệu này cũng chính là linh hồn của bài chòi, đặc biệt thu hút sự chú ý và yêu thích của cả du khách nước ngoài.
Ý nghĩa văn hóa và giá trị truyền thống của bài chòi Hội An
Bài chòi không chỉ là một trò chơi dân gian đơn thuần mà còn ẩn chứa những giá trị nhân văn sâu sắc, phản ánh lối sống, tinh thần và truyền thống của người miền Trung.
- Gắn kết cộng đồng: Bài chòi là nơi mọi người, bất kể tuổi tác hay địa vị xã hội, đều có thể ngồi lại bên nhau, cười đùa và hòa vào không khí vui vẻ, sôi nổi. Trong từng ván bài, sự cạnh tranh không làm mất đi tình cảm thân thiện, mà ngược lại, nó giúp mọi người xích lại gần nhau hơn, tạo nên một cộng đồng gắn bó, nơi trẻ con, người già, nông dân hay trí thức đều cùng nhau trải nghiệm niềm vui dân gian.
- Giáo dục đạo đức: Những câu hát trong bài chòi không chỉ để giải trí mà còn mang nhiều bài học quý giá. Chúng ca ngợi tình yêu quê hương, lòng hiếu thảo với cha mẹ, tình nghĩa láng giềng, đồng thời nhắc nhở mọi người tránh xa thói hư tật xấu. Chính nhờ những thông điệp này, bài chòi trở thành một hình thức giáo dục nhẹ nhàng nhưng sâu sắc, truyền tải đạo lý sống và những giá trị văn hóa truyền thống từ thế hệ này sang thế hệ khác.
- Bảo tồn ngôn ngữ và dân ca: Bài chòi cũng là công cụ gìn giữ ngôn ngữ, giọng điệu, và các làn điệu dân ca đặc trưng của Quảng Nam. Mỗi câu hát, mỗi lời hô đều mang âm hưởng riêng, kết hợp giữa những điệu hò xưa và cách diễn đạt địa phương, giúp người chơi và người nghe không chỉ giải trí mà còn cảm nhận được sự tinh tế trong văn hóa dân gian. Những làn điệu này được lưu truyền qua nhiều thế hệ, trở thành dấu ấn riêng của Hội An và miền Trung.
Nhờ những giá trị này, bài chòi không chỉ là trò chơi mà còn là phương tiện văn hóa, gắn kết cộng đồng, giáo dục đạo đức và gìn giữ bản sắc dân tộc, làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam, đồng thời thu hút sự quan tâm của du khách trong và ngoài nước.
Bài chòi Hội An không chỉ là trò chơi dân gian mà còn là trải nghiệm văn hóa độc đáo, gắn kết cộng đồng và lưu giữ giá trị truyền thống. Một lần cầm thẻ tre, nghe hát và gõ mõ, bạn sẽ hiểu vì sao trò chơi này được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Nếu có dip ghé Hội An thì đừng bỏ lỡ trò chơi thú vị này nhé.
